การวิเคราะห์ปัญหาและแนวทางแก้ปัญหาสังคมตามแนวคิดมนุษยนิยมในเรื่องสั้นที่ได้รับรางวัลโครงการประกวดเรื่องสั้นแนววิทยาศาสตร์ พ.ศ. 2559-2566

Abstract

Background and Aims: Background and Objectives: This study aims to analyze the role of Thai science fiction literature as a mirror reflecting societal issues in the digital age through a humanist framework that emphasizes human dignity and values. The primary objectives are: (1) to analyze the structural presentation of seven categories of social problems in awardwinning short stories from the Science Fiction Short Story Competition (2016-2023), and (2) to examine humanist-oriented solutions across ethical dimensions, fundamental rights, and social sustainability. Methodology: An interdisciplinary approach combining three levels of qualitative research was employed: 1) Content analysis through documentary research of 122 award-winning stories from the Science Fiction Short Story Competition (2016-2023), 2) Humanist interpretation, and 3) Systematic synthesis of solutions using humanist frameworks. Results: Analysis of the award-winning stories revealed critical issues in ethics, technological development, environmental sustainability, social justice, and human identity, interconnected with humanist perspectives as follows: (1) Research Ethics: Unethical technological surveillance, non-consensual human experimentation. Solutions: Transparent data protection policies and ethical review mechanisms. (2) Environmental Impact: Resource overexploitation disrupts ecosystems. Solutions: Clean technology development, international cooperation, and error-learning social models. (3) Social Justice: State control infringing human rights, individual-state power conflicts. Solutions: Collaborative responsibility and public participation in policymaking. (4) Identity Crisis: Cloning-induced identity confusion. Solutions: Recognition of consciousness diversity and self-identity rights. (5) Rights & Accountability: Emotion-control technology for state power consolidation. Solutions: Freedom of expression promotion and public oversight mechanisms. (6) Warfare: Human-AI wars threatening civilization. Solutions: Ethical technology governance and human-AI coexistence systems. (7) Institutional Inequality: Resource disparity from closed power structures. Solutions: Social institution reforms for inclusive participation and inequality reduction. Conclusion: The research demonstrates that humanism addresses socio-technological challenges through many key approaches: centering human dignity, balancing progress with ethics, decentralizing decision-making power, and employing science to enhance life quality rather than control humanity.

ภูมิหลังและวัตถุประสงค์: การศึกษานี้มุ่งวิเคราะห์บทบาทของวรรณกรรมวิทยาศาสตร์ไทยในฐานะกระจก สะท้อนปัญหาสังคมยุคดิจิทัล ผ่านกรอบแนวคิดมนุษยนิยมที่ให้ความสำคัญต่อศักดิ์ศรีและคุณค่าของมนุษย์ โดยมีวัตถุประสงค์หลักเพื่อ (1) วิเคราะห์โครงสร้างการนำเสนอปัญหาสังคม 7 ประเภทในเรื่องสั้นที่ได้รับ รางวัลโครงการประกวดเรื่องสั้นแนววิทยาศาสตร์ พ.ศ. 2559-2566 (2) วิเคราะห์แนวทางการแก้ปัญหาตาม หลักมนุษยนิยมทั้งในมิติจริยธรรม สิทธิขั้นพื้นฐาน และความยั่งยืนทางสังคม ระเบียบวิธีการวิจัย: ดำเนินการศึกษาแบบสหวิทยาการผสมผสานวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ 3 ระดับ ได้แก่ 1) การ วิเคราะห์เนื้อหาด้วยวิธีวิจัยเอกสาร (Documentary Research) และการวิเคราะห์เนื้อหา (Content analysis) จากเรื่องสั้นที่ได้รับรางวัลโครงการประกวดเรื่องสั้นแนววิทยาศาสตร์ พ.ศ. 2559-2566 จำนวน 122 เรื่อง 2) การตีความตามแนวคิดมนุษยนิยม 3) การสังเคราะห์แนวทางแก้ปัญหาอย่างเป็นระบบด้วยกรอบ แนวคิดมนุษยนิยม ผลการวิจัย: จากการวิเคราะห์เรื่องสั้นได้รับรางวัลโครงการประกวดเรื่องสั้นแนววิทยาศาสตร์ พ.ศ. 2559- 2566 พบปัญหาที่สำคัญในด้านจริยธรรม การพัฒนาเทคโนโลยี สิ่งแวดล้อม ความเป็นธรรมในสังคม และอัต ลักษณ์ของมนุษย์ ซึ่งเชื่อมโยงกับแนวคิดมนุษยนิยมในหลายมิติ ดังนี้1) ปัญหาจริยธรรมในการวิจัยและพัฒนา การใช้เทคโนโลยีเฝ้าระวังละเมิดสิทธิส่วนบุคคล และใช้มนุษย์เป็นหนูทดลองโดยไม่ยินยอม แนวทางแก้ไขคือ สร้างนโยบายคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคลที่โปร่งใส พร้อมตั้งกลไกตรวจสอบการวิจัยตามหลักจริยธรรม 2) ปัญหาผลกระทบสิ่งแวดล้อม การใช้ทรัพยากรเกินขีดจำกัดทำลายสมดุลระบบนิเวศ แนวทางแก้ไขคือพัฒนา เทคโนโลยีสะอาด ร่วมมือระดับสากล และสร้างสังคมใหม่ที่เรียนรู้จากข้อผิดพลาด 3) ปัญหาความเป็นธรรมใน สังคม การควบคุมของรัฐที่ละเมิดสิทธิมนุษยชน ทำให้เกิดความขัดแย้งระหว่างเสรีภาพส่วนบุคคลและอำนาจ รัฐ แนวทางแก้ไขคือการส่งเสริมความรับผิดชอบร่วมกันและการมีส่วนร่วมของประชาชนในการกำหนด นโยบาย 4) ปัญหาอัตลักษณ์และจิตสำนึก เทคโนโลยีโคลนนิ่งสร้างความสับสนในตัวตนและสิทธิความเป็น มนุษย์ แนวทางแก้ไขคือยอมรับความหลากหลายของจิตสำนึก และให้สิทธิ์ในการกำหนดอัตลักษณ์ด้วยตนเอง 5) ปัญหาสิทธิและความรับผิดชอบ รัฐใช้เทคโนโลยีควบคุมอารมณ์ประชาชนเพื่อรักษาอำนาจ แนวทางแก้ไข คือส่งเสริมเสรีภาพแสดงออก สร้างกลไกตรวจสอบอำนาจรัฐโดยประชาชน 6) ปัญหาสงคราม สงครามระหว่าง มนุษย์กับ AI ที่คุกคามการอยู่รอดของอารยธรรม แนวทางแก้ไขคือควบคุมเทคโนโลยีด้วยหลักจริยธรรม พัฒนาระบบอยู่ร่วมกันระหว่างมนุษย์และ AI 7) ปัญหาสังคมตามสถาบันทางสังคม การกระจายทรัพยากรไม่ เท่าเทียมจากโครงสร้างอำนาจแบบปิด แนวทางแก้ไขคือปฏิรูปสถาบันสังคมให้เปิดโอกาสการมีส่วนร่วม และ ลดช่องว่างความเหลื่อมล้ำ สรุปผล: งานวิจัยชี้ว่าแนวคิดมนุษยนิยมช่วยแก้ปัญหาสังคม-เทคโนโลยีได้หลายแนวทางหลัก ได้แก่ ยึดมั่น ศักดิ์ศรีมนุษย์เป็นศูนย์กลาง สร้างสมดุลระหว่างความก้าวหน้าและจริยธรรม กระจายอำนาจการตัดสินใจสู่ประชาชน ใช้วิทยาศาสตร์เพื่อเสริมคุณภาพชีวิต ไม่ใช่ควบคุมมนุษย์