การเข้าถึงบริการสุขภาพของผู้สูงอายุในพื้นที่เขตเมือง กรณีศึกษาจังหวัดสมุทรปราการ

Abstract

การเข้าถึงบริการสุขภาพ เป็นหนึ่งในตัวชี้วัดของความสำเร็จในการจัดบริการสุขภาพของประเทศที่สะท้อนถึงมิติคุณภาพของระบบบริการสุขภาพ นอกจากนี้ความเท่าเทียมกันด้านสุขภาพจำเป็นต้องพิจารณาจากการเข้าถึงบริการด้านสุขภาพที่มีคุณภาพในประชาชนทุกกลุ่ม การศึกษาวิจัยครั้งนี้ ศึกษาการเข้าถึงบริการสุขภาพ และปัจจัยที่มีอิทธิพลกับการเข้าถึงบริการสุขภาพของผู้สูงอายุในพื้นที่เขตเมือง โดยดำเนินการการศึกษาเชิงปริมาณแบบภาคตัดขวาง ระหว่างเดือนมีนาคม ถึง พฤษภาคม 2567 กลุ่มตัวอย่างที่ศึกษา คือ ผู้สูงอายุที่อาศัยในพื้นที่เขตเมือง จังหวัดสมุทรปราการ จำนวน 460 คน ที่ได้มาจากการสุ่มอย่างง่าย (Simple Random Sampling) ด้วยการจับฉลาก วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติการทดสอบความแตกต่างของค่าเฉลี่ยด้วยสถิติที (Independent sample t-test) และการวิเคราะห์ความแปรปรวนทางเดียว (one-way analysis of variance: ANOVA) เพื่อเปรียบเทียบความแตกต่างของคะแนนเฉลี่ยของการเข้าถึงบริการสุขภาพตามปัจจัยต่าง ๆ และทำการวิเคราะห์การถดถอยเชิงเส้นแบบพหุแบบขั้นตอน (Multiple linear regression-Stepwise method) เพื่อทำนายปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อการเข้ารับบริการสุขภาพ กำหนดระดับการมีนัยสำคัญทางสถิติที่ < 0.05ผลการศึกษาพบว่า กลุ่มตัวอย่างผู้สูงอายุรับรู้สิทธิประโยชน์การรักษาพยาบาลตามสิทธิหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้าในระดับมาก คิดเป็นร้อยละ 50.22 การแสวงหาบริการสุขภาพของผู้สูงอายุอยู่ในระดับปานกลาง คิดเป็นร้อยละ 55.43 การเข้าถึงบริการสุขภาพของผู้สูงอายุในภาพรวมอยู่ในระดับมาก (Mean=4.00, S.D.=0.23) เมื่อพิจารณารายองค์ประกอบการเข้าถึงบริการสุขภาพ พบว่าด้านการตระหนักมีคะแนนเฉลี่ยมากที่สุด (Mean=4.24, S.D.= 0.42) ส่วนด้านความสามารถในการจ่ายการรับบริการมีคะแนนเฉลี่ยน้อยที่สุด (Mean=3.52, S.D.=0.37)กลุ่มตัวอย่างผู้สูงอายุพื้นที่เขตเมือง จังหวัดสมุทรปราการมีการเข้าถึงบริการสุขภาพที่แตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติความแตกต่างการประกอบอาขีพ (t=-2.453, p-value = 0.014) แหล่งรายได้ของผู้สูงอายุ แยกเปรียบเทียบกลุ่มตัวอย่างที่ได้รับเงินเลี้ยงชีพผู้สูงอายุ (t=-2.700, p-value= 0.007) กลุ่มตัวอย่างผู้สูงอายุที่มีรายได้จากการทำงาน (t=-2.252, p-value = 0.025) ความสามารถในการช่วยเหลือตนเองของผู้สูงอายุ (F=4.293, p-value=0.014) สถานพยาบาลที่เคยเข้ารับบริการ กลุ่มตัวอย่างที่เคยเข้ารับบริการโรงพยาบาลเอกชน (t=-3.002, p-value = 0.003) การใช้สื่อออนไลน์ (t=-2.801, p-value = 0.005) การใช้สื่อออนไลน์ผ่านข่องทางเฟซบุค มีค่าเฉลี่ยการเข้าถึงบริการสุขภาพมากกว่ากลุ่มที่ไม่ใช้อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (t=-2408, p-value <0.041)การวิเคราะห์การถดถอยพหุคูณแบบขั้นตอน พบว่า การแสวงหาบริการสุขภาพ การเคยเข้ารับบริการโรงพยาบาลประจำจังหวัด ความสามารถข่วยเหลือตนเองได้ทั้งหมดของผู้สูงอายุ การมีบุตรอยู่ด้วย และการได้รับเบี้ยผู้สูงอายุ สามารถทำนายการเข้าถึงบริการสุขภาพของผู้สูงอายุได้อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (F=9.335, p-value <0.001) โดยสามารถพยากรณ์การเข้าถึงบริการสุขภาพของผู้สูงอายุได้ร้อยละ 9.30 เมื่อพิจารณาค่าสัมประสิทธิ์การถดถอยของตัวพยากรณ์ สามรถแสดงผลตัวแปรที่มีอิทธิพลมากที่สุดตามลำดับ ได้แก่ ตัวแปรการแสวงหาบริการสุขภาพ (β=0.171, p-value<0.001) รองลงมา คือ การเคยเข้ารับบริการโรงพยาบาลประจำจังหวัด (β=0.157, p-value<0.001)การศึกษานี้เสนอแนะว่าควรพิจารณาการเพิ่มเงินเลี้ยงชีพผู้สูงอายุ เพื่อให้มีการสนับสนุนทางการเงินที่เพียงพอในการเสริมสร้างความสามารถของผู้สูงอายุในการเข้าถึงบริการสุขภาพที่จำเป็น นอกจากนี้ ควรให้ความสำคัญกับการส่งเสริมพฤติกรรมการแสวงหาบริการสุขภาพที่เหมาะสมในผู้สูงอายุ โดยอาจรวมถึงการพัฒนาและเผยแพร่สื่อให้ความรู้ด้านสุขภาพที่ออกแบบเฉพาะสำหรับผู้สูงอายุโดยคำนึงถึงความต้องการ ระดับความรอบรู้ด้านสุขภาพ และช่องทางการสื่อสารที่ผู้สูงอายุคุ้นเคย

Access to healthcare services is a key indicator of the effectiveness of health service delivery system, reflecting the quality dimension of the healthcare system. Moreover, health equity must be considered in terms of equitable access to quality healthcare services among all population groups. This study aimed to examine healthcare access and factors influencing access to healthcare services among older adults living in urban areas. A cross-sectional quantitative study was conducted in March-May 2024. The participants consisted of 460 older adults residing in urban areas of Samut Prakan Province, selected using simple random sampling without replacement. Independent sample t-tests and one-way analysis of variance (ANOVA) were used to compare access to healthcare score. Multiple linear regression analysis using the stepwise method was performed to identify factors influencing access to healthcare services. Statistical was set at p<0.05.The results revealed that approximately half of the older adults (50.22%) demonstrated a Level of perceived healthcare rights under the Universal Coverage Scheme (UCS). Health-seeking behavior among older adults was found to be at a moderate level, accounting for 55.43% of the participants. Overall access to healthcare services among older adults was at a high level (Mean=4.00, S.D.=0.23). When considering the components of healthcare access, the awareness dimension had the highest mean score (Mean = 4.24, S.D.=0.42), whereas the affordability dimension had the lowest mean score (Mean = 3.52, S.D.=0.37).The findings indicated that access to healthcare services among older adults living in urban areas of Samut Prakan Province differed significantly according to several factors. These factors included occupational status (t=-2.453, p=0.014), sources of income, particularly among older adults receiving the elderly allowance (t= -2.700, p= 0.007), those earning income from employment (t=-2.252, p=0.025), the ability to perform self-care activities (F=4.293, p=0.014), type of healthcare setting that older adults who had received services; private hospitals demonstrated significant different levels of healthcare access compared to those who had not (t=-3.002, p=0.003), using online media (t= -2.801, p=0.005). Specifically, older adults who used online media vis Facebook had significantly higher mean scores of healthcare access than those who did not use (t=-2408, p<0.041).The results of stepwise multiple linear regression analysis indicated that health-seeking behavior, previous utilization of provincial hospitals, self-care ability among older adults, living with children, and receipt of the elderly allowance were significant predictors of access to healthcare services among older adults (F=9.335, p<0.001). These variables explained 9.30% of the variance in healthcare access. Based on the standardized regression coefficients, health-seeking behavior was identified as the strongest predictor of healthcare access (β = 0.171, p<0.001), followed by previous utilization of provincial hospitals (β=0.157, p<0.001). This study suggested that increasing the elderly allowance should be considered in order to ensure adequate financial support to enhance older adults’ ability to access necessary healthcare services. Promoting appropriate health-seeking behavior among older adults should be prioritized. This may include developing and disseminating health education materials specifically designed to enhance health-seeking behaviors among older adults, taking into account their needs, health literacy levels, and preferred communication channels.