Abstract:
การวิจัยเชิงคุณภาพนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) วิเคราะห์บริบท กระบวนการพัฒนา และผลผลิต/ผลลัพธ์ของระบบเกษตรทางเลือกในพื้นที่ตำบลสุขภาวะภาคกลาง 2) สังเคราะห์องค์ความรู้สำค้ญเกี่ยวกับระบบเกษตรทางเลือก ในพื้นที่ตำบลสุขภาวะภาคกลาง 3) สร้างข้อเสนอแนะในการพัฒนาชุมชนและตำบลให้เป็นแหล่งเรียนรู้ด้านเกษตรทางเลือก โดยศึกษาจากพื้นที่ที่มีการพัฒนาระบบเกษตรทางเลือกตำบลสุขภาวะภาคกลาง 20 กรณี วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เนื้อหา
ผลการศึกษาพบว่า บริบทของการนำมาสู่การพัฒนาเกษตรทางเลือก ได้แก่ โครงสร้างทางกายภาพ ประชากร เศรษฐกิจและสังคมเหมาะแก่การทำเกษตรกรรม กระบวนการพัฒนาระบบเกษตรทางเลือก แบ่งเป็น 5 ระยะ คือ ระยะเริ่มต้น จุดนำการพัฒนาเกิดจากเกษตรกรได้รับผลกระทบจากเกษตรเชิงเดี่ยว ระยะก่อร้างสร้างระบบ ผู้นำชุมชนหรือผู้นำธรรมชาติผลักดันเกษตรทางเลือกให้เป็นรูปธรรมและหวังเพียงลดรายจ่ายในครัวเรือน ระยะวางรูปแบบการทำงาน มีการรวมตัวกันของเกษตรกรเป็นกลุ่มเล็กในรูปคณะทำงานหรือสหกรณ์ ระยะรูปแบบการทำงานมีความชัดเจน เกษตรกรขยายการดำเนินกิจกรรมที่ใช้เกษตรทางเลือกแบบครบวงจร ผลผลิต/ผลลัพธ์ของการดำเนินการเกษตร เกษตรกรมีการบริหารจัดการเกษตรทางเลือกแบบครบวงจร ผลผลิต/ผลลัพธ์ของการดำเนินการเกษตรทางเลือก คือ การใช้วิถีเศรษฐกิจพอเพียง ยึดเป็นอาชีพที่สร้างรายได้ เกิดปราชญ์ชาวบ้าน/ต้นแบบ/แกนนำเป็นแหล่งเรียนรู้ เสริมหนุนการพัฒนาตำบลสุขภาวะ เกิดกลุ่มกิจกรรมที่หลากหลาย มีผลดีต่อสุขภาพ ช่วยพัฒนาความยั่งยืนของระบบนิเวศน์ในพื้นที่ เงื่อนไขและปัจจัยสำเร็จ คือ การเห็นพ้องต้องกันว่า เกษตรเชิงเดี่ยวเป็นปัญหาร่วมที่ต้องแก้ไข การมีส่วนร่วมของคนในชุมชน ความเข้มแข็งของผู้นำและแกนนำชุมชน การผลักดันของครอบครัว การมีเครือข่ายเพื่อนช่วยเพื่อน การมีทรัพยากรด้านเกษตรเป็นทุนเดิม การใช้การสื่อสารหลายรูปแบบ การประสานร่วมมือระหว่างหน่วยงานเสริมหนุนและชุมชน องค์ความรู้สำคัญที่ได้ คือ รูปแบบของกระบวนการพัฒนาเกษตรทางเลือก ปัจจัยเอื้อ ปัจจัยลบที่นำมาซึ่งการพัฒนาทางเลือก เป้าหมายการพัฒนา ทุนที่เกี่ยวข้อง เงือนไข/ปัจจัยแห่งความสำเร็จและปัจจัยอุปสรรค ข้อเสนอแนะ คือ ขยายผลการพัฒนาเกษตรทางเลือกในตำบลที่มีโครงสร้างกายภาพ ประชากร เศรษฐกิจและสังคมเหมาะสม ภาครัฐจัดดให้มีศูนย์ถ่ายทอดเทคโนโลยีเกษตรทางเลือกของชุมชน อบต. วิจัยและพัฒนาเพื่อสร้างผลลัพธ์เฉพาะพื้นที่ที่ชัดเจน พัฒนาระบบสารสนเทศของตำบลกำหนดให้เกษตรทางเลือกอยู่ในแผนพัฒนาตำบล กำกับ ตรวจสอบการพัฒนาเกษตรทางเลือกระดับชุมชนด้วยแนวปฏิบัติ สร้างระบบสนับสนุนการพัฒนาเกษตรทางเลือกที่ชัดเจน และผลักดันให้ตำบลที่พัฒนาเกษตรทางเลือกใช้กระบวนการมีส่วนร่วม
