Introduction Sarcopenia is a multifactorial geriatric syndrome characterized by progressive loss of skeletal muscle mass, muscle strength, and physical performance, leading to functional decline and increased mortality among older adults. Major contributing factors include malnutrition, chronic inflammation, comorbidities, and physical inactivity. Coronavirus disease 2019 (COVID-19) infection induces a severe inflammatory and catabolic state that accelerates muscle protein breakdown, particularly in older adults with limited physiological reserve. During the post-acute phase, prolonged immobilization, fatigue, reduced physical activity, and inadequate nutritional intake further increase the risk of sarcopenia. Older adults with a history of homelessness are particularly vulnerable due to long-standing nutritional deficits, multimorbidity, and social disadvantage. Although supportive housing provides a structured care environment, evidence regarding post-COVID-19 sarcopenia and recovery among former homeless older adults remains limited.
Objective This study aimed to describe the progression of sarcopenia following COVID-19 infection and the rehabilitation in former homeless older adults residing in supportive housing, with an emphasis on nursing assessment, rehabilitation care, and functional outcomes.
Design This study employed a descriptive case study design.
Methodology The participants were two cases: an 84-year-old former homeless man who had resided in a supportive housing facility for 13 years and a 62-year-old former homeless man who had resided in the same supportive housing facility for 7 years, who were purposively selected for comparison based on similar exposure to COVID-19 infection and comparable baseline risk of sarcopenia. Following recovery from COVID-19 infection, post-infection screening was conducted as part of routine health monitoring. Sarcopenia risk and status were assessed using standardized screening and diagnostic criteria recommended by the Asian Working Group for Sarcopenia 2019. Nursing assessment focused on muscle strength, and physical performance. A multidisciplinary rehabilitation program was implemented, coordinated by nurse researchers in collaboration with supportive housing personnel. The program included individualized resistance exercise, balance and gait training, and mobility exercises performed three times per week. Nutritional management emphasized adequate energy intake and protein supplementation, with a recommended protein intake of 1.2 g/kg body weight/day. Ongoing nursing monitoring supported adherence, safety, and continuity of care throughout the rehabilitation period. Case 1 participated in the rehabilitation program, while Case 2 did not engage in the program and maintained usual daily activities. Clinical indicators were monitored 4 points of time in both cases (T1: 3 months post-COVID-19, T2: 1-year follow-up, T3: pre-rehabilitation baseline conducted 6 months after T2, and T4: post-rehabilitation assessment. A cross-case analysis was conducted to examine similarities and differences in sarcopenia progression and functional outcomes.
Results Across the 4 time points, Case 1 had calf circumference of 26.5, 23.5, 25.5, and 27.0 cm, respectively; handgrip strength of 15.5, 10.85, 11.3, and 19.5 kg, respectively; physical performance score of 17.4, 20.91, 12.00, 10.71, respectively. Appendicular skeletal muscle mass index (ASMI) at T1 and T4 was 6.74 and 7.56 kg/m2, respectively. In Case 2, calf cir¬cumference was 28.5, 28.0, 28.5, 28.0 cm, respectively; handgrip strength was 16.0, 17.5, 16.0, 10.5 kg, respectively; physical performance score was 19.08, 22.33, 20.55, 27.95, respec¬tively. ASMI at T1 and T4 was 6.30 and 5.55 kg/m2, respectively.
Recommendation This case study highlights the importance of early nursing-led screening for sarcopenia following COVID-19 infection, particularly among vulnerable older adults. Supportive housing can serve as an effective setting for post-COVID-19 rehabilitation when structured exercise, nutritional support, and multidisciplinary collaboration are integrated into routine care. Nursing practice should emphasize early identification, individualized rehabilitation planning, and continuous functional assessment to promote recovery and prevent further functional decline. Further research is recommended to examine post-COVID-19 sarcopenia management strategies in supportive housing.
บทนำ ภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อย เป็นกลุ่มอาการผู้สูงอายุที่มีสาเหตุจากหลายปัจจัยโดยมีลักษณะสำคัญ คือ การลดลงของมวลกล้ามเนื้อ ความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ และสมรรถภาพทางกายอย่างต่อเนื่อง ซึ่งส่งผลให้เกิดการถดถอยของการทำหน้าที่ของร่างกาย เพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดภาวะพึ่งพิง และการเสียชีวิตในผู้สูงอายุ ปัจจัยสำคัญที่เกี่ยวข้องกับภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อย ได้แก่ ภาวะทุพโภชนาการ การอักเสยเรื้อรัง โรคเรื้อรังร่วม และกรมีกิจกรรมทางกายน้อย การติดเชื้อโควิด-19 กระตุ้นภาวะอักเสบและการสบายของโปรตีนในกล้ามเนื้ออย่างรุนแรง ส่งผลให้การสูญเสียมวลกล้ามเนื้อเกิดขึ้นอย่างรวดเร็วในผู้สูงอายุที่มีความสามารถในการปรับตัวทางสรีรวิทยาลดลง ในระยะหลังการติดเชื้อ การนอนพักนาน ความเหนื่อยล้า การลดกิจกรรมทางกายและการได้รับสารอาหารไม่เพียงพอ ล้วนเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อย ผู้สูงอายุที่เคยไร้ที่อยู่อาศัยมีความเปราะบางเป็นพิเศษ เนื่องจากการขาดสารอาหารเรื้อรัง การมีโรคเรื้อรังร่วมหลายโรค และความเปราะบาง แม้ว่าปัจจุบันจะเข้าพักในที่พักอาศัยที่ได้สนับสนุนซึ่งเป็นบริบทที่เอื้อต่อการดูแลและฟื้นฟูสุขภาพ แต่หลักฐานเกี่ยวกับภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อยหลังการติดเชื้อโควิด-19 ในผู้สูงอายุที่เคยไร้ที่อยู่อาศัยยังมีอย่างจำกัด
วัตถุประสงค์ เพื่ออธิบายการเกิดภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อยภายหลังการติดเชื้อโควิด-19 และกระบวนการฟื้นฟูสมรรถภาพในผู้สูงอายุที่เคยไร้ที่อยู่อาศัยซึ่งอาศัยอยู่ในสถานคุ้มครองคนไร้ที่พึ่ง โดยเน้นการประเมินทางการพยาบาล การดูแลฟื้นฟู และผลลัพธ์ด้านสมรรถภาพทางกาย
รูปแบบการวิจัย การศึกษานี้เป็นการวิจัยเชิงกรณีศึกษา
วิธีดำเนินการวิจัย กลุ่มตัวอย่างประกอบด้วยกรณีศึกษา 2 ราย รายที่ 1 เป็นเพศชายอายุ 84 ปี เคยไร้ที่อยู่อาศัยและได้เข้าอาศัยอยู่ในสถานคุ้มครองคนไร้ที่พึ่งเป็นเวลา 13 ปี กรณีศึกษารายที่ 2 เป็นเพศชายอายุ 62 ปี เคยไร้ที่อยู่อาศัยและได้เข้าอาศัยอยู่ในสถานคุ้มครองคนไร้ที่พึ่งเดียวกันเป็นเวลา 7 ปี เลือกแบบเฉพาะเจาะจงเพื่อเปรียบเทียบเนื่องจากมีประสบการณ์การติดเชื้อโควิด-19 คล้ายกันและมีความเสี่ยงต่อภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อยในระดับใกล้เคียงกัน หลังจากการฟื้นตัวจากการติดเชื่อโควิด-19 ได้มีการตรวจคัดกรองการติดเชื้อเป็นส่วนหนึ่งของการติดตามสุขภาพตามปกติ มีการประเมินความเสี่ยงและภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อย โดยใช้เกณฑ์การคัดกรองมาตรฐานที่แนะนำโดยคณะทำงานด้านภาวะกล้ามเนื้อน้อยแห่งเอเชีย ปี ค.ศ. 2019 การประเมินทางการพยาบาลมุ่งเน้นประเมินความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ และสมรรถภาพทางกาย มีการพัฒนาโปรแกรมฟื้นฟูสมรรถภาพแบบสหสาชาวิชาชีพ โดยประสานงานระหว่างพยาบาล ซึ่งเป็นผู้วิจัยและบุคลากรที่ดูแลผู้ป่วยในที่พักอาศัย การฟื้นฟูสมรรถภาพประกอบด้วย การออกกำลังกายแบบใช้แรงต้านเป็นรายบุคคล การฝึกทรงตัวและการเดิน และการออกกำลังกายเพื่อเพิ่มความคล่องตัว สัปดาห์ละ 3 ครั้ง การจัดการด้านโภชนาการ เน้นการได้รับพลังงานอย่างเพียงพอและการเสริมโปรตีน โดยให้รับประทานโปรตีน 1.2 กรัม/กิโลกรัมของน้ำหนักตัว/วัน การดูแลติดตามจากพยาบาลอย่างต่อเนื่องช่วยส่งเสริมความสม่ำเสมอของการปฏิบัติตามโปรแกรม ความปลอดภัย และความต่อเนื่องของการดูแลตลอดระยะเวลาการฟื้นฟูสุขภาพ โดยกรณีศึกษาที่ 1 เข้าร่วมโปรแกรมฟื้นฟูในขณะที่กรณีศึกษาที่ 2 ไม่ได้เข้าร่วมและดำเนินกิจวัตรประจำวันตามปกติ มีการติดตามตัวชี้วัดใน 4 ช่วงเวลา ได้แก่ T1: 3 เดือนหลังการติดเชื้อโควิด-19. T2: การติดตามผลที่ 1 ปี, T3: ก่อนการฟื้นฟูซึ่งดำเนินการ 6 เดือน หลังจาก T2 และ T4: การประเมินหลังการฟื้นฟู ทั้งนี้ได้มีการวิเคราะห์เปรียบเทียบระหว่างกรณี (cross-case analysis) เพื่อศึกษาความเหมือนและความแตกต่างของภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อยและผลลัพธ์
ผลการศึกษา ในการติดตามทั้ง 4 ช่วงเวลา กรณีศึกษาที่ 1 มีเส้นรอบน่องเท่ากับ 26.5, 23.5, 25.5 และ 27.0 เซนติเมตร ตามลำดับ; แรงบีบมือเท่ากับ 15.5, 10.85, 11.3 และ 19.5 กิโลกรัม ตามลำดับ; คะแนนสมรรถภาพทางกายเท่ากับ 17.4, 20.91, 12.00 และ 10.71 ตามลำดับ โดยค่าดัชนีมวลกล้ามเนื้อโครงร่างส่วนระยางค์ (Appendicular Skeletal Muscle Index, ASMI) ที่ T1 และ T4 เท่ากับ 6.74 และ 7.56 กิโลกรัม/ม 2 ตามลำดับ กรณีศึกษาที่ 2 มีเส้นรอบน่องเท่ากับ 28.5, 28.0, 28.5 และ 28.0 เซนติเมตร ตามลำดับ; แรงบีบมือเท่ากับ 16.0, 17.5, 16.0 และ 10.5 กิโลกรัม ตามลำดับ; คะแนนสมรรถภาพทางกายเท่ากับ 19.08, 22.33, 20.55 และ 27.95 ตามลำดับ โดยมีค่าดัชนีมวลกายกล้ามเนื้อโครงร่างส่วนระยางค์ที่ T1 และ T4 เท่ากับ 6.30 และ 5.55 กิโลกรัม/ม 2 ตามลำดับ
ข้อเสนอแนะ การศึกษาเชิงกรณีศึกษานี้ชี้ให้เห็นถึงความสำคัญของการคัดกรองภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อยโดยพยาบาลในระยะเริ่มต้นภายหลังการติดเชื้อโควิด-19 โดยเฉพาะในผู้สูงอายุที่มีความเปราะบางทางสังคม สถานคุ้มครองคนไร้ที่พึ่งสามารถส่งเสริมการฟื้นฟูสมรรถภาพโดยบูรณาการการออกกำลังกาย การเสริมโภชนาการ และการทำงานร่วมกันของทีมสหสาขาวิชาชีพ การพยาบาล ควรมุ่งเน้นการประเมินติดตามอย่างต่อเนื่อง การวางแผนการดูแลฟื้นฟูสุขภาพรายบุคคล และการประเมินสมรรถภาพทางกายเพื่อส่งเสริมการฟื้นฟูสุขภาพและป้องกันการถดถอยในระยะยาว การศึกษาครั้งต่อไปควรมีการศึกษาแนวทางการจัดการภาวะกล้ามเนื้อน้อยหลังการติดเชื้อโควิด-19 อย่างเป็นระบบในสถานคุ้มครองคนไร้ที่พึ่ง
